نقش مدیران و معلمان در دعوت به نماز
معصومه سورگی
کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بیرجند، ایران.

چکیده
با توجه به اینکه مدرسه جایگاه تعلیم و تربیت است و کودکان و نوجوانان بیشترین و فعال‌ترین دوران زندگی خویش را در مدرسه سپری می‌کنند لذا آشنایی و مأنوس نمودن آنان با این فریضه الهی و ترغیب آنان به شرکت در نماز جماعت نیازمند فراهم نمودن شرایط و امکانات مناسب در مدرسه است. پژوهش حاضر درصدد بررسی نقش مدیران و معلمان در دعوت به نماز در مدارس است. این پژوهش از نوع پژوهش‌های فراترکیب است که با روش تحلیلی- توصیفی انجام‌شده است. برای انجام این پژوهش، مقالات منتشرشده در سراسر کشور جستجو و بررسی شد که درمجموع ۱۴ مقاله مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. یافته‌های پژوهش نشان داد که تحقق این هدف و نیز فراهم آوردن زمینه‌های رشد و شکوفایی استعدادهای کودکان و نوجوانان وابسته به عوامل متعددی ازجمله محبوبیت دبیران دینی، ایجاد یک جو انسان گرایانه میان کادر مدرسه و دانش‌آموزان، ﺗﺸﮑﯿﻞ به‌موقع ﻧﻤﺎز ﺟﻤﺎﻋﺖ، ﺣﻀﻮر مدیر و معاونین و معلمان در ﻧﻤـﺎز ﺟﻤﺎﻋـﺖ، ﺗﺸﻮﯾﻖ دانش‌آموزان توﺳـﻂ معلمان و مربیان تربیتی و پرورشی و نشست‌های ﺻـﻤﯿﻤﯽ بادانش‌آموزان است. ازاین‌رو مدیران و معاونین و هم‌چنین سایر عوامل مدرسه نقش به سزایی در دعوت دانش‌آموزان به نماز دارند.

کلیدواژه‌ها: مدیران، معلمان، نماز

مقدمه
نماز مهم‌ترین عبادت و بهترین سپاس انسان از خالق هستی است. نماز به‌مثابه پلی برای نیل انسان‌ها به اوج کمال مطلق و یکی از اساسی‌ترین ارکان دین، حیات جوامع بشری است. اگرچه نماز دارای اهمیت بسیاری است اما نماز جماعت با فضیلت‌ترین عبادات شمرده‌شده است. بر اساس روایت نقل‌شده از امام رضا (ع): «علت تشريع نماز جماعت آن است كه اخلاص، يكتاپرستى، تسليم حق بودن و بندگی براى خداوند، آشكار و بی‌پرده و نمايان باشد.» ثواب و فضیلت‌های زیادی برای نماز جماعت بیان‌شده است. از پیامبر اکرم (ص) نقل‌شده که: «تعداد حاضران در نماز جماعت هرچه بیشتر باشد، نزد خدا محبوب‌تر و پاداش آن بیشتر است.»
همچنین نماز تضمین‌کننده سلامت جامعه هم ازنظر روحی و هم جسمی است؛ بنابراین تحقق فرهنگ اقامه نماز در مدارس از انحرافات فردی و اجتماعی دانش‌آموزان پیشگیری می‌کند و حضور پرشور کارکنان مدرسه ازجمله مدیر، معاونین و معلمان در نماز جماعت باعث الگوپذیری از سوی دانش‌آموزان و نیز تبلیغ عملی محسوب می‌شود، چراکه الگوپذیری از نمونه‌های یادگیری مطرح‌شده در نظریه‌های روانشناسی همانند یادگیری اجتماعی بندورا (بندورا ،۱۹۷۷) است.
نماز عبادتی است که بر انبیای پیشین نیز واجب بوده است. در روایات نماز به برهان، چراغ، منهاج انبیاء و نور تشبیه شده است. همچنین از نماز با عناوینی چون عمود دین، رونق دین، رأس الامر، اصل اسلام، پرچم ایمان، سیمای دین، بهترین اعمال، بهترین وسیله توسل، محبوب‌ترین اعمال، نور چشم پیامبر (ص)، اول واجب دین برای انسان، اولین چیزی که باید به تازه‌مسلمان آموزش داد، اولین چیزی که در قیامت موردمحاسبه قرار می‌گیرد و آخرین وصیت پیامبر (ص) یادشده است. آنچه باید بیشترین همت صرف آن شود، وسیله نجات از آتش قیامت، میزان اعمال، باقیات‌صالحات توصیف‌شده است. تمامی این تعبیرات بر اساس روایات ائمه اطهار (ع) هست (قرائتی، ۱۳۹۱).
پژوهش‌ها در این زمینه عوامل متفاوتی را در گرایش و شرکت دانش‌آموزان در نماز جماعت، ازجمله متغیرهای فردی، خانوادگی، آموزشگاهی (درون مدرسه‌ای)، گروه همسالان و دوستان، جو و محیط اجتماعی معرفی نموده‌اند (نصر، معین پور، عریضی و باقری، ۱۳۸۷).
به دلیل اهمیت نماز لازم است که با استفاده از پژوهش‌هایی که درزمینه عوامل مؤثر در اقامه نماز انجام‌گرفته است بررسی و تجزیه‌وتحلیل دقیقی صورت پذیرد.
مدرسه به‌عنوان مرکز یادگیری می‌تواند به کنترل و درمان نابسامانی‌های دانش‌آموزان بپردازد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند مدارسی که اقامه نماز را جدی گرفته‌اند، اضطراب‌ها و ناهنجاری‌ها، ضد ارزش‌ها و مشکلات اخلاقی کمتری را شاهد بوده‌اند (نصر و همکاران، ۱۳۸۷).
مدارس و نهادهای فرهنگی و آموزشی به‌عنوان مهم‌ترین سازوکار جامعه برای تعلیم و تربیت نسل آتی، باید بتوانند در ایجاد دانش، بینش و نگرش نسبت به آموزه‌های دینی، ارزش‌های اسلامی و ساخت فکری و فرهنگی آنان اثربخشی مناسبی داشته باشند (فضل الهی و ملکی توانا، ۱۳۹۲).
ستاد اقامه نماز معاونت پرورشی در سال ۱۳۶۹ به‌منظور ترویج فرهنگ نماز به‌عنوان اصلی‌ترین ارزش دینی وزارت آموزش‌وپرورش ایجاد گردید و از همان شروع کار، به تهیه دستورالعمل‌ها، بخشنامه‌ها و طرح‌ها برای تعمیق بیشتر امر نماز و ارسال آن به استان‌ها و مدارس کشور اقدام نمود.
هدف کلی از تهیه و تدوین مجموعه دستورالعمل‌ها، ایجاد روش ثابت و یکنواخت برای اقامه نماز به‌صورت فراگیر در کلیه ادارات، مراکز و واحدهای آموزشی و روش‌های برگزار نمودن هرچه باشکوه‌تر نماز به‌صورت یک حرکت اصولی و فراگیر در آموزش‌وپرورش است. به‌گونه‌ای که امور دیگر در زمان اقامه این فریضه الهی تحت‌الشعاع قرار گیرد (فضل الهی و ملکی توانا، ۱۳۹۲).
سادتی و جوادی (۱۳۷۶) نیز پژوهشی با عنوان عوامل مؤثر در ترغیب دانش‌آموزان به نماز با تأکید بر عوامل درون مدرسه‌ای انجام داده‌اند. در این پژوهش مهم‌ترین عوامل مؤثر در عدم گرایش بعضی از نوجوانان به اصل نماز به ترتیب عبارت‌اند از: نداشتن انگیزه قوی برای خواندن نماز، عادت نداشتن به خواندن نماز از دوران کودکی و نداشتن فلسفه و اسرار نماز، ترجیح دادن تفریح و سرگرمی (به علت جاذبه بیشتر آن در نزد این عده)، حل نشدن بعضی از مسائل اعتقادی مانند مسئله خدا، معاد و… در نزد این گروه از نوجوانان. همچنین یافته‌های این پژوهش نشان داد که دبیران دینی مؤثرترین نقش را در تشویق و ترغیب دانش‌آموزان به نماز ایفا نموده‌اند. این خود تأییدی بر نقش معلمان در گرایش دانش‌آموزان به نماز است. از میان عوامل موردبررسی، عوامل ذیل به ترتیب اهمیت در گرایش نوجوانان به نماز مؤثر بوده است. الف- تلاش دبیران دینی در آگاه کردن دانش‌آموزان نسبت به اهمیت و اسرار نماز ب- شخصیت علمی و میزان توانایی دبیران دینی در پاسخگویی به سؤالات دینی و مذهبی نوجوانان ج- محبوبیت دبیران دینی در نزد دانش‌آموزان د- مطابقت بین گفتار و عمل دبیران دینی ه- شخصیت معنوی و مذهبی دبیران دینی و باور داشتن به آن در نزد دانش‌آموزان و- یادآوری و سفارش‌های مکرر دبیران دینی درباره اهمیت نماز.
دعوت به نماز، دعوت به بزرگ‌ترین معروف‌هاست و تمام برکات امربه‌معروف در آن نهفته شده است. همچنین دعوت به نماز، دعوت به‌حق است که مشمول آیه «و تواصوا بالحق» می‌شود (قرائتی، ۱۳۹۳).
در روایتی آمده است که برای نمازگزار آثاری است ازجمله: محبوبیت نزد فرشتگان، برکت رزق، وسیله طرد شیطان، راحتی بدن، سلامی علیه کافر، مستجاب شدن دعا، توشه قیامت، شفیع برای ملک‌الموت، انس در قبر، جواب نکیر و منکر.
همچنین نماز در قیامت برای سر مؤمن تاج، برای صورتش نور، برای پایش عبور از صراط، برای بهشت کلید و برای حورالعین مهریه است. در حدیثی دیگر می‌خوانیم: نماز برای میزان سنگینی و برای خدا رضایت هست. هر کس نماز را اقامه کند، دین را اقامه کرده و هر کس نماز را رها کند، دین را رها کرده است (قرائتی، ۱۳۹۱).
قرائتی (۱۳۹۳) در کتاب شیوه‌های دعوت به نماز اصول و قواعد کلی دعوت به نماز را برشمرده و می‌نویسد: در دعوت دیگران به نماز اصول و قواعد کلی وجود دارند که در چگونگی انجام فعالیت‌های مربوط به نماز نقش مهمی ایفا می‌کنند. مهم‌ترین این اصول به‌اختصار عبارت‌اند از: ۱-استمداد از خدا ۲-تداوم و تکرار دعوت ۳-آسان‌گیری ۴-تقویت جرئت و شهامت ۵-ساده کردن امور ۶-موضوع شناسی ۷-تکریم و هویت بخشی.
همچنین ویژگی‌های دعوت‌کنندگان به نماز را این‌گونه بیان می‌نماید:
۱-تواضع ۲-شرح صدر و اخلاق نیک ۳-خوش‌نامی ۴-معلومات و دانش کافی ۵-بیان روان
۶-اخلاص ۷-دل سوزی ۸-شروع از خود و اطرافیان ۹-صبر و استقامت ۱۰-ایمان به کار
۱۱-زبان مناسب و صلابت در گفتار
ازاین‌رو به نظر می‌رسد اگر معلمین، معاونین و مدیران مدارس به‌عنوان دعوت‌کنندگان به نماز باشد می‌بایست در راستای تحقق هرچه بیشتر ویژگی‌های فوق‌الذکر اقدام نمایند.
در روایات بسیار دیگر از منابع شیعه و اهل سنت می‌خوانیم: کسی که نماز را عملاً ترک کند از مکتب اسلام خارج است. «مَن تَرَک الصّلاةَ مُتَعَمِّداً فَقَد برینَ مِن ذِمّةِ اللهِ و ذِمَّةِ رَسول ا…»
ازنظر آمار احادیث شیعه و سنی، هیچ‌یک از موضوعات و واجبات دین به‌اندازه نماز روایت و حدیث ندارد (قرائتی، ۱۳۹۳).
پژوهش حاضر به دنبال بررسی عوامل مؤثر مرتبط با مدیران و معلمان در جذب دانش‌آموزان به نماز است. هرچند در این زمینه پژوهش‌های زیادی انجام‌شده است امّا آنچه واضح است در هر پژوهش به عوامل خاصی از یک منظر اشاره‌شده است و این خود انجام پژوهش‌هایی از نوع فراترکیب را توجیه می‌کند. ازاین‌رو پژوهش حاضر با روش فراترکیب سعی در جمع‌آوری، نتیجه‌گیری و کشف نظریه‌های جامع در خصوص نقش عوامل مؤثر در جلب دانش‌آموزان به نماز دارد.
هرچند پژوهش‌هایی مانند «بررسی فراتحلیل عوامل مؤثر برجذب و شرکت دانش‌آموزان در نماز جماعت مدارس»(نصر و همکاران،۱۳۸۷) انجام‌شده است اما اولاً این پژوهش در سال ۱۳۸۴ انجام‌شده است و منابع مربوط به دهه ۷۰ تا ابتدای ۸۰ را بررسی نموده است درحالی‌که پژوهش حاضر پژوهش‌های دهه ۸۰ و ۹۰ را موردبررسی قرار داده است؛ بنابراین یافته‌های این پژوهش باهم متفاوت خواهند بود. از طرفی پژوهش مذکور از نوع فرا تحلیل و کمی است درحالی‌که پژوهش حاضر از نوع فراترکیب و در زمره پژوهش‌های کیفی قرار دارد. بر اساس آنچه گفته شد پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سؤال است که مدیران و معلمان در جذب دانش‌آموزان به نماز چه نقشی دارند؟

روش پژوهش
پژوهش حاضر از منظر هدف از نوع پژوهش‌های (توسعه‌ای) کاربردی و از نوع پژوهش‌های کیفی است. جمع‌آوری اطلاعات در این پژوهش از نوع اسنادی است. پژوهش حاضر از نوع پژوهش‌های فراترکیب است که با روش تحلیلی-توصیفی انجام‌شده است.
فرامطالعه یکی از روش‌هایی است که به‌منظور بررسی، ترکیب و تحلیل پژوهش‌هاي گذشته مورداستفاده قرار می‌گیرد. فرامطالعه به تجزیه‌وتحلیل عمیق کارهاي پژوهشی انجام‌شده در یک حوزه خاص می‌پردازد و با توجه به نیازمندي پژوهش، بر چهار حوزه فراروش، فرا نظری، فرا تحلیل و فراترکیب دلالت دارد. فرا تحلیل به‌عنوان مشهورترین حوزه فرامطالعه، به‌طور ویژه، بر مطالعات کمی پیشین تمرکز دارد. این روش اگر به‌صورت کیفی انجام شود و مفاهیم و نتایج مورداستفاده در مطالعات پیشین را با شیوه کدگذاري متداول در پژوهش‌هاي کیفی مثل نظریه بر خواسته از داده‌ها موردبررسی قرار دهد، به نام فراترکیب شناخته می‌شود . (سهرابی، اعظمی و یزدانی، ۱۳۹۰ ). فراترکیب مانند فراتحلیل، براي یکپارچه‌سازی چندین مطالعه براي ایجاد یافته‌های جدید و تفسیر آن‌ها به کار می‌رود. بااین‌حال برخلاف فرا تحلیل که بر داده‌هاي کمی و رویکردهاي آماري تأکید دارد، فراترکیب بر مطالعات کیفی و تفسیر و تحلیل عمیق آن‌ها به دلیل فهم عمیق‌تر است (نقی زاده، شعبان الهی و قاضی نوری،۱۳۹۳).
مراحل و روش کلی هفت مرحله‌ای فراترکیب در شکل زیر آورده شده است.

در پژوهش حاضر همه پژوهش‌ها و فعالیت‌های قابل‌دسترسی از طریق سایت‌های الکترونیکی مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی(SID) ، پرتال جامع علوم انسانی و پایگاه مجلات تخصصی نور با محوریت کلیدواژه‌های نماز، مدیران، معاونین، معلمان، دانش‌آموزان، دعوت به نماز به‌صورت تکی و یا ترکیبی جست‌وجو شد و نتایج جستار گری موردمطالعه قرار گرفت. در ادامه و بر اساس مراحل و گام‌های ارائه‌شده ساندوسکی و باروسو (۲۰۰۷) روند پژوهش ادامه پیدا کرد.
تجزیه‌وتحلیل اطلاعات به‌دست‌آمده از روش فراترکیب به شکل زیر بود.
*انتخاب هدف: در گام اول اجراي تحقیق با روش فراترکیب نیاز است تا هدف اصلی پژوهش آشکار شود. هدف اصلی این پژوهش، همان‌طور که قبلاً اشاره‌شده است، بررسی نقش مدیران و معلمان در جذب دانش‌آموزان به نماز است. به بیانی دیگر، در این مطالعه، سعی بر این است تا بر اساس مطالعات پژوهش‌هاي گذشته، پس از معرفی اجمالی نقش مدیران و معلمان در جذب دانش‌آموزان به نماز، به دسته‌بندی و ارائه منسجم گام‌های شکل‌گیری آن در قالب مدل نظام‌مند پرداخته شود.
*مشخص کردن سؤالات پژوهش، مفاهیم کلیدي و منابع جست‌وجو: در این گام، براي تکمیل سؤال‌های پژوهش، موارد زیر بررسی و پاسخ داده شد:
۱- چه چیزي: شناسایی فرایندها و مراحل شکل‌گیری، اجرا و پیاده‌سازی نقش مدیران و معلمان در جذب دانش‌آموزان به نماز.
۲- جامعه موردمطالعه: پایگاه داده‌ها و موتورهاي جست‌وجوي مختلف با محوریت مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی(SID) ، پرتال جامع علوم انسانی و پایگاه مجلات تخصصی نور بررسی شد؛
۳- محدوده زمانی: محدوده زمانی پژوهش‌های منتشرشده دهه ۸۰ و ۹۰ شمسی بوده است.
۴- چگونگی روش: با روش تحلیل اسناد، داده‌هاي کیفی تحلیل شدند؛
۵- واژه‌های کلیدي: نماز، مدیران، معاونین، معلمان، دانش‌آموزان، دعوت به نماز.
در این پژوهش از روش فراترکیب برای کشف و بررسی عوامل مؤثر در دعوت به نماز از منظر نقش مدیر و معلمان در دعوت به نماز استفاده‌شده است.

یافته‌ها
تجزیه‌وتحلیل اطلاعات در فراترکیب در جدول شماره ۱ آمده است. این اطلاعات از بررسی تعداد ۱۴ مقاله به‌دست‌آمده که تعداد ۵ مقاله در دهه ۸۰ و تعداد ۹ مقاله در دهه ۹۰ انجام‌شده است که به شرح جدول شماره ۱ هست.

جدول شماره ۱: مقالات بررسی‌شده

بر اساس آنچه در جدول شماره ۱ آمده است، تعداد یک مقاله به‌صورت کمی و ۱۳ مقاله دیگر به‌صورت کیفی (توصیفی) انجام‌شده است.

جدول شماره ۲: نتایج حاصل از مقالات بررسی‌شده

نتیجه‌گیری
هدف از پژوهش حاضر بررسی نقش عوامل مؤثر درون مدرسه‌ای (مدیر و معلمان) در جذب دانش‌آموزان به نماز در مدارس است.
با توجه به یافته‌های پژوهش، مقوله‌های خانواده و عوامل درون مدرسه‌ای و همسالان بیشترین تأثیر را در دعوت به نماز دارند. ازاین‌رو عوامل درون مدرسه‌ای دومین عامل مؤثر در دعوت دانش‌آموزان به نماز است. یافته‌های پژوهش حاضر با یافته‌های پژوهش‌های سادتی و جوادی (۱۳۷۶)، عطاردی و چمنزاری(۱۳۸۰) ، علوی(۱۳۸۰)، بشلیده و همکاران(۱۳۸۲)، نصر همکاران (۱۳۸۷)، ذوالفقاری و خلجی(۱۳۹۱)، مجاهد و همکاران(۱۳۹۳)،رجبی و زاهد بابلان(۱۳۹۱)، مرادی و موسی پور(۱۳۹۱)،نصیرزاده و همکاران(۱۳۹۱)، فضل الهی و ملکی توانا (۱۳۹۲)، مرادی و سبزه ای (۱۳۹۵) و ملائی ایولی و همکاران (۱۳۹۷)، تقریباً همسو است. در بررسی‌های انجام‌شده پژوهشی که نتایج آن با پژوهش حاضر مغایر باشد، یافت نشد.
ازجمله یافته‌های پژوهش که مؤثر در دعوت دانش‌آموزان به نماز است می‌توان به پخش شدن اذان در محیط‌های آموزشی، وجود روحانی در برگزاری نماز جماعت و تأکید بر اقامه نماز، اﻣﺎم ﺟﻤﺎﻋﺖ وقت‌شناس و ﻣﻨﻈﻢ، شخصیت و نفوذ امام جماعت و آگاهی به روحیات نسل جوان، آشنا نمودن آنان با احکام و آداب نماز جماعت، ، ﺑﯿﺎن آﺛﺎر ﻧﻤـﺎز ﺟﻤﺎﻋـﺖ و آگاه‌سازی آنان نسبت ﺑﻪ آﻓﺎت ﺗﺮك ﻧﻤﺎز ﺟﻤﺎﻋﺖ، تفویض مسئولیت در برگزاری نماز جماعت و امکانات و شرایط نمازخانه (تهویه و نور کافی)، محبوبیت دبیران دینی، ایجاد یک جو انسان گرایانه میان کادر مدرسه و دانش‌آموزان، ﺗﺸﮑﯿﻞ به‌موقع ﻧﻤﺎز ﺟﻤﺎﻋﺖ، ﺣﻀﻮر مدیر و معاونین و معلمان در ﻧﻤـﺎز ﺟﻤﺎﻋـﺖ، ﺗﺸﻮﯾﻖ دانش‌آموزان توﺳـﻂ معلمان و مربیان تربیتی و پرورشی و نشست‌های ﺻـﻤﯿﻤﯽ بادانش‌آموزان اشاره کرد.
برگزاری نماز جماعت در مدارس را باید در نشاط‌آفرینی فرهنگی و اعتقادی بین دانش‌آموزان کارآمد دانست و تکریم و شخصیت دادن به دانش‌آموزان و ایجاد ارتباط قوی دینی بین مدیران، معلمان و دانش‌آموزان ازجمله مقدمات رهنمون شدن دانش‌آموزان به‌سوی نماز جماعت است (باقریان فر، دهقانی و فارسانی،۱۳۹۳).
همان‌طور که گفته شد عوامل درون مدرسه‌ای دومین نقش را در دعوت دانش‌آموزان به نماز دارند. در تبیین این نتایج می‌توان گفت مدرسه به‌عنوان خانه دوم برای دانش‌آموزان است که بیشترین و فعال‌ترین زمان خود را بعد از خانه در آن می‌گذرانند. ازاین‌رو می‌توان پیش‌بینی کرد که در دعوت به فریضه نماز نیز مدرسه بعد از خانه دومین نقش را داشته باشد. تفویض مسئولیت به دانش‌آموزان در برگزاری نماز که معمولاً توسط مدیر انجام می‌شود، نشان از این دارد که دانش‌آموز در جریان فرایند نماز قرار خواهد گرفت و حس تعلق به این مسئولیت خواهد داشت. حضور مدیر و معلمان در نماز جماعت درواقع نقش الگویی اجتماعی را دارد. همان‌طور که بندورا(۱۹۷۷) در نظریه یادگیری اجتماعی خود بیان می‌کند که مشاهده، تقلید و مدل‌سازی در یادگیری مؤثر است ازاین‌رو نقش سرمشق بودن مدیر و معلمین غیرقابل‌انکار است. والدین و مربیان باید نقش تربیتی خود را در به وجود آمدن شخصیت انسانی و اخلاقی در نوجوانان ایفا نمایند؛ زیرا شخصیت نوجوانان و جوانان در خانه و کانون خانواده شکل می‌گیرد و چگونگی شکل‌گیری آن به نحوه نگرش والدین و رفتار تربیتی آنان بازمی‌گردد. پیامبر ـ صلی‌الله علیه وآله وسلم ـ می‌فرماید: «اَکْرِمُوا اَوْلادَکُمْ وَ اَحْسِنُوا آدابَهُمْ یُغْفَرْ لَکُمْ». «فرزندانتان را محترم و گرامی بدارید و رفتارشان را نیکو گردانید تا آمرزیده شوید». همچنین ایشان با نگاه مثبت به جوان و دوره جوانی می‌نگریستند. آن‌ها به جوانان شخصیت می‌دادند و آنان را به خیر و نیکی سفارش می‌کردند. حق‌طلبی و آرمان‌خواهی از ویژگی‌های جوانان است و ما نباید از هدایت آنان خسته یا ناامید شویم. پیامبر اکرم ـ صلی‌الله علیه وآله وسلم ـ می‌فرماید: «اوصیکم بالشبان خیراً فانّهم ارَّقُ اَفئِدَةً ان الله بعثنی بشیراً و نذیراً فَحالفنی الشّبان و خالفنی الشیوع».
محبوبیت دبیران دینی نیز ازجمله عوامل مؤثر بود. در تبیین این یافته می‌توان گفت دبیران دینی نقش بیشتری در هدایت دانش‌آموزان در مسائل دنی و مذهبی دارند. و اگر پذیرش دانش‌آموز از این معلم بیشتر شود طبیعتاً تأثیر کلام و آموزش او نیز بیشتر خواهد شد. این مقوله در خصوص یافته‌های دیگری مثل ایجاد جو دوستانه بین کادر مدرسه و دانش‌آموزان و نشست صمیمی با آنان نیز صادق است. نظریه‌پردازان بزرگي چون پياژه، اريكسون، فرويد، راجرز، مازلو، گزل، سيرز و اسكينر، نقش معلم و مربي را در جریان يادگيري موردنظر قرار داده و درباره آن به تحليل و مطالعه و اظهارنظر پرداخته‌اند. تشویق دانش‌آموزان نیز به نقش مدیران و معلمین اشاره دارد. نقش تشویق در نظریه رفتارگرایانی چون واتسون، پاولوف و اسکینر تأکید شده است.
همچنین پخش اذان، وجود روحانی، شرایط نمازخانه و عوامل دیگری نیز وجود دارند که در دعوت به نماز مؤثر هستند اما پژوهش حاضر به دنبال نقش مدیران و معلمین است.
بر اساس یافته‌های پژوهش به مدیران و معلمان توصیه می‌شود تا اولاً سرمشقی عملی برای دانش‌آموزان خود باشند و چنانچه درسی مرتبط با آموزش‌های دینی، مذهبی دارند، این سرمشق بودن اهمیت بیشتری خواهد داشت. صمیمیت و گفتگو با دانش‌آموزان نیز در این مهم بی‌تأثیر نخواهد بود.
پژوهشگر در پژوهش حاضر زمان کافی برای بررسی سایر عوامل احتمالی و مؤثر در درون مدرسه را نداشته است لذا توصیه می‌گردد سایر عوامل تأثیرگذار در امر تشویق و دعوت به نماز دانش‌آموزان در پژوهش‌های بعدی موردبررسی قرار گیرند. ازآنجایی‌که پژوهشگر تنها به بررسی پژوهش‌های داخلی پرداخته است به سایر پژوهشگران توصیه می‌شود تا در پژوهش‌های مستقلی به بررسی یافته‌های سایر کشورها نیز بپردازند. همچنین پژوهش حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی بوده که نتایج آن با پژوهش‌های تجربی و نیمه تجربی قابل تائید است.
با توجه به اینکه پژوهش حاضر تنها به بررسی مستندات و مقالات و پژوهش‌های اخیر پرداخته است، پیشنهاد می‌گردد که پژوهشگران آتی با روش‌های دیگری همچون: مصاحبه از معلمان و دانش‌آموزان به کشف عوامل مرتبط بپردازند.
با توجه به اینکه پژوهشگر وقت کافی برای انجام پژوهش مزبور را نداشته است، لذا کلیه دهه‌ها موردبررسی قرار نگرفتند.

منابع
قرآن کریم
احمدی، خدابخش؛ بیگدلی، زهرا و رئیسی، فاطمه (۱۳۸۷). عوامل مرتبط با میزان شرکت کارکنان در نماز جمعه. علوم رفتاری، ۲(۴)، ۳۱۷-۳۲۳٫
باقریان فر، مصطفی؛ دهقانی، مرضیه و محمدی فارسانی، فریبرز (۱۳۹۳). نقش مدیران و معلمان در نماز جماعت مدارس. کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، قم، مرکز راهبردی مهندسی فرهنگی شورای فرهنگ عمومی استان بوشهر.
بشلیده، کیومرث؛ مکتبی، غلامحسین؛ تقی پور، منوچهر و شکرشکن، حسن (۱۳۸۲). بررسی عوامل مؤثر درون مدرسه‌ای جذب دانشجویان مقطع متوسطه استان خوزستان به نماز. علوم تربیتی و روانشناسی، ۱۰(۳ و ۴)، ۶۳-۹۰٫
حر عاملی، محمد بن حسن(۱۳۸۶).وسائل الشیعه. تهران: کتابچی.
حسینی، سید مهدی و حسینی، سید محمد کریم (بی‌تا). بررسی عوامل مؤثر در گرایش دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی به نماز (مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر). علوم رفتاری، ۶۳، ۶۱-۸۵٫
ذوالفقاری، علیرضا و خلجی، حسن رضا (۱۳۸۹). بررسی عوامل مؤثر بر میزان حضور دانشجویان در نماز جماعت دانشگاه آزاد اسلامی واحد تویسرکان. دین و ارتباطات، ۱۸(۱)، ۶۳-۷۷٫
سادتی، علی و جوادی، محمدجعفر (۱۳۷۶). عوامل مؤثر در ترغیب دانش‌آموزان به نماز با تأکید بر عوامل درون مدرسه‌ای. پیوند، ۲۱۳، ۲۱۴، ۲۱۵، ۶۴-۸۱٫
سهرابی، بابک؛ اعظمی، امیر و یزدانی، حمیدرضا (۱۳۹۰). آسیب‌شناسی پژوهش‌های انجام‌شده درزمینه مدیریت اسلامی با رویکرد فراترکیب. چشم‌انداز مدیریت دولتی.۶، ۹-۲۴٫
طبرسی، حسن به فضل(۱۳۷۰). مکارم الاخلاق. قم: الشريف الرضي.
عطاردی، علیرضا و چمنزاری، حمید (۱۳۸۰). بررسی نظرات مدیران و کارشناسان نهادهای فرهنگی دانشگاه در مورد نقش مدیران و این نهادها در اقامه نماز در دانشگاه. مجله دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد، ۷(۱)، ۵۹۰-۶۸٫
علوی، سید حمیدرضا (۱۳۸۰). عوامل مؤثر با اقامه نماز در دانش‌آموزان دبیرستان‌ها و دانشجویان دانشگاه‌های شهر کرمان. تربیت اسلامی، ۳، ۱۴۱-۱۷۴٫
علیرضایی، نسرین؛ زبیری، کیان؛ نادری، اعظم؛ شیرمحمدی، اسداله؛ غریبی، فردین و نصیری کامرزی، رسول (۱۳۹۴). بررسی عوامل مؤثر بر انجام اقامه نماز و ارتباط آن با ویژگی‌های کارکنان پرستاری در بیمارستان بعثت شهر سنندج در سال ۱۳۹۳٫ مجله علوم پزشکی زانکو، ۷۳-۸۰٫
فضل الهی، سیف اله و ملکی توانا، منصوره (۱۳۹۲). واکاوی عوامل جذب دانش‌آموزان به نماز جماعت مدارس. معرفت، ۲۲(۱۹۴)، ۴۵-۵۸٫
قرائتی، محسن (۱۳۹۱). پیوندهای نماز. تهران: انتشارات ستاد اقامه نماز.
قرائتی، محسن (۱۳۹۳). شیوه‌های دعوت به نماز. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
كمره اي، محمدباقر(۱۳۷۴).الکافی. تهران: دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامي.
متقي هندی، علي بن حسام الدين( ۸۸۸-۹۷۵ق). کنز العمّال فى سنن الأقوال و الأفعال، موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
مجاهد، شهناز؛ نصیریانی، خدیجه؛ هاشمیان، زهرا؛ لطفی، محمدحسن و اسلامی، علیرضا (۱۳۹۳). بررسی حضور و عوامل مؤثر بر شرکت دانشجویان در نماز جماعت در دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، ۴(۳)، ۳۹۱-۴۱۲٫
محدث قمی، عباس(۱۳۴۴ق). سفینه البحار. نجف: دار الاسوه.
مرادی، خدیجه و موسی پور، نعمت اله (۱۳۹۲). راه‌های توسعه و ترویج فرهنگ اقامه نماز در بین دانش‌آموزان دختر دبیرستان‌های شهر تهران. نوآوری‌های آموزشی، ۱۲(۴۷)، ۲۶-۴۳٫
مرادی، گلمراد و سبزه ای، محمدتقی (۱۳۹۵). شناخت عوامل مرتبط باکم توجهی به باورها و ارزش‌های دینی در بین دانش‌آموزان دبیرستانی استان کرمانشاه. دین و ارتباطات، ۴۹،۱۶۷-۱۹۰٫
ملائی ایولی، محمد؛ متولی حقی، سید فرزاد؛ محمدی لائینی، محمدباقر؛ مرزبند، رحمت‌الله؛ اسلامی فر، معصومه و زکوی، علی‌اصغر (۱۳۹۷). بررسی عوامل تأثیرگذار بر حضور دانشجویان در نماز جماعت ظهر دانشگاه علوم پزشکی مازندران. دین و سلامت، ۶(۲)،۱۲-۱۹٫
نصر، احمدرضا؛ معین پور، حمیده؛ عریضی، حمیدرضا و باقری، زهره (۱۳۸۷). بررسی فرا تحلیل عوامل مؤثر برجذب و شرکت دانش‌آموزان در نماز جماعت مدارس. نوآوری‌های آموزشی، ۲۶(۷)، ۶۳-۸۶٫
نصیرزاده، راضیه؛ نصیرزاده، مهدی و نصیرزاده، محمدهادی (۱۳۹۱). انگیزه‌های نمازخواندن و تأثیر آن بر ادراک محدودیت‌های فردی، اجتماعی و محیطی اقامه نماز در دانشجویان. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، ۳(۶)، ۱۵۵-۱۷۳٫
نقی زاده، رضا؛ الهی، شعبان؛ منطقی، منوچهر و قاضی نوری، سید سپهر. (۱۳۹۳). فراترکیب مدل‌های نوآوری منطقه‌ای. مروری بر سال‌های ۱۹۹۰-۲۰۱۳٫ مدیریت نوآوری، ۳(۴)،۲۵-۵۶٫
Bandura, A. (1977). Social Theory. Englewood Cliffs, N.J.:Prentice-Hall.