« نویسنده: معصومه سورگی»
مقدمه:
علیرضا نوجوان ۱۲سالهای است که دست به خودکشی زده است، طی بررسیهایی که درخصوص علت اقدام وی به خودکشی صورت گرفت، معلوم شد علیرضا در خانوادهای زندگی میکند که مدام شاهد دعواهای بین پدر و مادرش است و مادرش بارها زیر دست کتکهای پدر فریاد زده كه «اگر بخاطر ‘علیرضا ‘ نبود یك لحظه در این خانه نمی ماندم». علیرضا با شنیدن این جملات و مواجهه با چنین فشارهایی تصمیم میگیرد که خودکشی کند و مادرش را نجات دهد.
رویدادهای تنشزا میتوانند برای نوجوان بسیار آسیبزننده باشند. نوجوانانی که همزمان رویدادهای تنشزای زیادی را تجربه میکنند، درمعرض خطرهای زیادی هستند. شناخت این رویدادها به او کمک میکند تا در موقعیتهای دشوار زندگی خود را نبازد و با آموختن و تسلط به مهارتهای مقابلهای در موقعیتهای استرسزای زندگی تاثیرات منفی کمتری را دریافت نماید.
نوجوانی دوره مهمی برای شروع رفتارهای مخاطرهآمیز یا به عبارتی رفتارهای اجتماعی باشد. در سالهای اخیر نظریهها و پژوهشهای روانشناختی، در زمینه شناسایی تنظیم هیجانها و مدیریت آن رائه شده است. یکی از این روشهای درمانی که طی پژوهشهای متعددی اثربخشی آن ثابت شده است، آموزش مهارتهای مقابلهای به نوجوانان است.
در زندگی هر فرد اعم از نوجوان یا بزرگسال رویدادها و فراز و نشیبهای زیادی وجود دارد که تا وقتی بیش از اندازه افراطی نباشند، موجب هیجان انگیز بودن زندگی او می¬شود، اما برخی از افراد که تحت استرس شدیدی هستند، باید مهارتهای لازم برای کاهش اثرات استرس بر جسم و روان خود را کسب کنند، درغیراینصورت سلامت روان خود و دیگران را در معرض آسیب جدی قرار خواهند داد.
والدین با ایجاد محیطی باثبات در خانواده، زمینه احترامگذاشتن به فرزندان را فراهم نموده و با او به عنوان یک فرد ارزشمند رفتار میکنند. کودکان و نوجوانانی که در چنین خانوادهای رشد کنند، احساس امنیت و عشق کرده و میزان اضطراب و تنشهایشان کاهش مییابد. بنابراین پدر و مادر دو رکن اساسی برای مهیاساختن محیطی امن و سالم هستند که موجب رشد اجتماعی و عاطفی فرزندانشان میشوند.
مهارتهای مقابلهای:
به نظر میرسد یکی از شیوههای مؤثر و کارآمد جهت کاهش استرس و افزایش استفاده از شیوههای مقابلهای استرس مناسب در نوجوانان، آموزش مهارتهای زندگی است. سازمان بهداشت جهانی ۵ زمینه خاص را که در فرهنگهای مختلف برای آموزش مناسب هستند، را معرفی کردهاست. این مهارتها عبارتند از:
۱- تصمیمگیری و حل مسأله
۲- تفکر خلاق و انتقادی
۳- مهارتهای ارتباطی و بینفردی
۴- جرأتمندی و همدلی
۵- مدیریت هیجانات و استرس[i]
مدیریت استرس:
همانطور که بزرگسالان ممکن است در طول شبانهروز استرس را به شکلهای گوناگون تجربه کنند، نوجوانان نیز در مواجهه با موقعیتهای استرسزای زیادی قرار دارند. پرورش مهارتهای مدیریت استرس در آنان میتوان راهکاری مفید باشد. نوجوان هرگاه در موقیعتهای دشوار یا دردناک قرارگیرند و یا احساس خطر نمایند، اغلب استرس بیشتری را در خود احساس نموده و توان کافی برای مواجهشدن با وضعیت موجود را خود نمیبینند.
حتی برخی از نوجوانان بیش از حدطبیعی در استرس غرق میشوند و این استرس مدیریتنشده میتواند منجر به اضطراب، خشونت، گوشهگیری و بیماریهای جسمی شود و احتمال دارد به راههای ناسالم مقابله با استرس از جمله: مصرف موادمخدر و الکل روی آورد.
والدین از طریق روشهای زیر میتوانند به فرزند نوجوانشان کمک کنند:
استفاده از گوشدادن فعال: به حرفهای فرزندتان به دقت گوش کنید تا چنانچه مشکلی برای او پیش آمد، متوجه آن شوید. اگر نوجوان دربارهی استرس شدیدی که با آن مواجه است، باشما سخن میگوید یا علایم آن را نشان میدهد، از یک مشاور یا روانپزشک و متخصص در زمینه سلامت روان کودک و نوجوان کمک بگیرید.
داشتن یک برنامه غذایی منظم: پرهیز از مصرف غذاهای حاوی کافئین و نوشابه های گازدار میتواند در کاهش اضطراب و بیقراری مؤثر باشد.
دوری از مواد مخدر، الکل و دخانیات: در خانهای که یک یا هردوی والدین سیگار میکشند یا موادمخدر مصرف میکنند، احتمال الگوگرفتن و رویآوردی نوجوان در وضعیتهای تنشزا و استرسآور به مصرف مواد بسیار زیاد خواهد بود.
یادگیری تمرینات تنآرامی : استفاده از تکنیکهای ریلکسیشن عضلات و تنفس شکمی میتواند به نوجوان در کاهش میزان فشارهای ناشی از استرس کمک نماید.
رشد مهارتهای جرأت ورزی: (ابراز احساسات به دور از رفتارهای تهاجمی یا منفعلانه).
نداشتن انتظارات بیجا یا بیش از توان نوجوان: به جای آنکه از فرزندتان توقع داشته باشید که همواره بیعیب و کامل باشد، سعی کنید به او یاد دهید که از کارهایی میتواند به اندازه کافی و به خوبی انجام دهد، احساس رضایت درونی داشته باشد.
هرازگاهی فرزندتان را از موقعیتهای استرسزایی که در آن قرارگرفته دور کنید: به او یا دهید که با انجام کارهایی که به آنها علاقهمند است، آرامش خود را بازیابد. کارهایی از قبیل: گوشدادن به موسیقی ملایم، گفتگو با یک دوست، نوشتن و برونریزی افکار بصورت مکتوب، نقاشی، ورزش و …
تشکیل شبکه ای از دوستان: با شناخت و نظارت غیرمستقیم بر دوستان فرزندتان میتوانید او را ترغیب کنید که ازطریق فعالیتهای سالم به همراه دوستان صمیمی و قابل اعتماد با استرسهایش مقابله کند.
آموزش مهارت تن آرامی:
همانطور که قبلا اشاره شد، با استفاده از این مهارت به فرزندتان میتوانید به او کمک کنید تا برای مقابله با استرس و فشارهای روانی ناشی از آن، از آرامسازی خود بهره بگیرد.
درحالت راحتی دراز بکشید یا بنشینید. چند نفس عمیق و آرام بکشید طوری که پرشدن ریههایتان از اکسیژن را احساس کنید. آرام و آهسته نفس بکشید. میتوانید به خودتان بگویید: «نفس عمیق بکش…نگه دار…بیرون بده». اجازه دهید ذهنتان راحت باشد. (تمام افکار منفی و ناراحت کننده را کنار بگذارید). الان فقط مال خودتان باشید. هرچیزی که حواستان را پرت میکند، از ذهن خارج کنید. همانطور که به نفس کشیدن عمیق و آرام ادامه میدهید؛ به پاهایتان توجه کنید. عضلات پاهایتان را باهم یا یکی یکی سفت کنید. آنها را چند ثانیه به این حالت نگه داشته و سپس رها کنید. بگذارید تمام تنش از عضلات پاهایتان خارج شود. وقتی عضلات پاها شل میشوند. خون به راحتی در آنها جریان مییابد. به همین دلیل در آنها احساس گرمی میکنید. وقتی که عضلات پاهایتان را به طور متناوب منقبض و رها میکنید به تفاوت بین دو حالت توجه کنید. همه ما بیشتر روز خود را با عضلات منقبض سپری میکنیم، بدون اینگه از این مسئله آگاهی داشته باشیم. این تمرین به فرد کمک میکند تا از وضعیت بدن خود بیشتر آگاه شود و بتواند آن را بهتر کنترل نماید.
در ادامه تمرین، پاهایتان را شل کنید، بگذارید همه تنیدگیها از عضلات شما خارج شوند و خون آزادانه در پاهایتان جریان یابد. حالا بر روی بازوها و دستهایتان تمرکز کنید. دستهایتان را با هم یا یکی یکی سفت کنید. همین کار را با بازوهایتان انجام دهید و سپس آنها را شل کنید. بعد ازاینکه چندبار دستها و بازوهای خود را شل و سفت کردید، همه تنیدگیهای آنها را خارج کنید یعنی آنها را به حالت شل رهاکنید. در همین حال جریان آزادانه خود را در آنها احساس خواهید کرد. مثل اینکه بدون وزن در آبی ولرم شناور هستید. حالا بر گردن و شانههایتان تمرکز کنید. شانههای خود را بالا کشیده و عضلات گردن و شانه را سفت کنید. اگر در این حالت مدتی بمانید، عضلات گردنتان سفت میشود و پشتتان درد میگیرد. این حالت بدون آنکه از آن آگاه باشید بعضی از روزها که نگرانی سپری میشود، اتفاق میافتد. با شل کردن عضلات گردن و شانه متوجه تفاوت بین عضلات شل و تنیده میشوید. ایم کار را چندبار تکررار کنید. بگذارید تمام تنشها از گردن و شانهها خارج شود. به خودتان بگویید: «آرام باش – آرام باش». احساس شلشدگی در گردن و شانههایتان خواهید داشت. به نفس کشیدن عمیق و آرام ادامه دهید. همانطور که تمرکزتان بر عضلات شانه و بازوهاست، پاهایتان چنان شل و رها هستند که به سختی میتوانید وجود آنها را احساس کنید. تصور کنید بر فراز ابرها در آسمان رها هستید و تنها احساسی که بر شما حاکم است، راحتی و آرامش محض است یا در ساحلی زیبا زیر آفتابی گرم دراز کشیدهاید و یا در کوهستان کنار آبشاری فرحبخش آرمیدهاید.
منابع:
جعفری، عیسی؛ غضنفریان، فریبا؛ علیاکبری، مهناز و کمرزیرن؛ حمید(۱۳۹۶). اثربخشی آموزش مهارتهای مقابلهای بر تنظیم هیجانی در نوجوانان بزهکار. ۴(۲۴). ۹۷-۱۱۰٫
خنیفر، حسین و پورحسینی، مژده؛ مهارتهای زندگی، بیتا
سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران www.irna.ir/news/81933048
[i] World Health Organization. (1999) Partners in of skills education: conclusions from a united nations Inter-Agency meeting. Geneva: Department of Mental Health.
آخرین دیدگاهها